ĐẶNG XUÂN HÒA (1959)

Giữa hiện thực và biểu hiện – Hành trình kiến tạo một ngôn ngữ hội họa Việt Nam

Trong tiến trình mỹ thuật Việt Nam hiện đại và đương đại, Đặng Xuân Hòa là một trong những họa sĩ tiêu biểu của thế hệ trưởng thành cùng thời kỳ Đổi mới. Với một ngôn ngữ tạo hình mạnh mẽ, giàu cảm xúc và đậm cá tính, ông đã xây dựng thế giới hội họa riêng từ những hình ảnh tưởng chừng giản dị: con người, gia đình, những bình hoa, đồ gốm và các vật dụng quen thuộc. Qua hơn bốn thập niên sáng tác, nghệ thuật Đặng Xuân Hòa không ngừng vận động giữa biểu hình, biểu hiện và trừu tượng, phản ánh tinh thần tự do sáng tạo cùng một cảm thức nhân văn sâu sắc.

​

Từ Nam Định đến thế hệ nghệ sĩ tiên phong thời kỳ Đổi mới

Họa sĩ Đặng Xuân Hòa sinh năm 1959 tại Nam Định. Ông tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1983, trong bối cảnh đời sống nghệ thuật Việt Nam đang đứng trước những chuyển động quan trọng về quan niệm thẩm mỹ và phương pháp sáng tác.

Được đào tạo trên nền tảng mỹ thuật hàn lâm, Đặng Xuân Hòa sớm thể hiện khát vọng tìm kiếm một ngôn ngữ hội họa mang tính cá nhân.

Nếu trong nhiều thập niên trước đó, mỹ thuật Việt Nam chủ yếu được định hướng bởi những yêu cầu phản ánh đời sống xã hội và hiện thực lịch sử, thì từ cuối những năm 1980, một thế hệ nghệ sĩ mới bắt đầu đề cao hơn vai trò của cảm xúc, trực giác và tính độc lập trong sáng tạo.

Đặng Xuân Hòa là một trong những gương mặt nổi bật của sự chuyển biến này.

Ông tham gia nhóm Gang of Five cùng các họa sĩ Hà Trí Hiếu, Trần Lương, Hồng Việt Dũng và Phạm Quang Vinh. Hoạt động của nhóm trong những năm đầu thập niên 1990 đã góp phần tạo nên một không khí sáng tạo mới tại Hà Nội, đồng thời thu hút sự quan tâm của các gallery và nhà sưu tập quốc tế.

Trong bối cảnh ấy, hội họa Đặng Xuân Hòa từng bước khẳng định một cá tính riêng: tự do trong hình thức, mạnh mẽ trong diễn đạt và luôn duy trì mối liên hệ với đời sống cùng văn hóa Việt Nam.

​

Hội họa như một cách nhìn lại thế giới quen thuộc

Điểm đặc biệt trong nghệ thuật Đặng Xuân Hòa không nằm ở việc lựa chọn những đề tài xa lạ hay những câu chuyện có tính kịch tính.

Trái lại, ông thường bắt đầu từ những điều gần gũi nhất.

Một người thân trong gia đình, một con mèo, một bình hoa, chiếc ấm trà, lọ gốm hay một góc căn phòng đều có thể trở thành trung tâm của tác phẩm.

Tuy nhiên, thế giới ấy không được tái hiện theo phương pháp tả thực thông thường.

Đặng Xuân Hòa chủ động biến đổi hình thể, tổ chức lại không gian và sử dụng màu sắc theo cảm xúc nhằm đưa những hình ảnh quen thuộc vượt khỏi chức năng mô tả.

Những nhân vật có thể mang gương mặt kéo dài, đôi mắt lớn hoặc cơ thể được cấu thành từ các mảng hình học. Một chiếc bình gốm có thể trở nên to lớn khác thường. Đồ vật được sắp xếp theo những quan hệ không gian tưởng như phi lý, nhưng lại tạo thành một bố cục giàu nhịp điệu.

Sự biến dạng trong tranh ông không nhằm phủ nhận hiện thực. Nó thể hiện một cách nhìn khác đối với hiện thực, nơi cảm xúc và ký ức có quyền thay đổi hình dạng của những gì mắt thường quan sát được.

Bằng phương pháp ấy, Đặng Xuân Hòa biến đời sống thường nhật thành một thế giới nghệ thuật vừa thân thuộc vừa khác lạ.

​

Chân dung và hành trình khám phá con người

Chân dung giữ một vị trí quan trọng trong sự nghiệp Đặng Xuân Hòa.

Trong các sáng tác về bản thân, gia đình và những người xung quanh, ông thường sử dụng đường viền mạnh, hình thể giản lược và những mảng màu có sự tương phản rõ rệt.

Gương mặt nhân vật không nhất thiết tuân theo tỷ lệ giải phẫu thông thường. Đôi mắt có thể được phóng lớn, sống mũi trở thành một mặt phẳng hình học, còn đường nét khuôn mặt được phân chia thành những vùng màu khác nhau.

Cách xử lý ấy gợi liên tưởng đến những tìm tòi của hội họa biểu hiện và lập thể phương Tây, nhưng không phải là sự mô phỏng đơn thuần.

Đặng Xuân Hòa chuyển hóa những kinh nghiệm tạo hình hiện đại thành một ngôn ngữ giàu cảm thức cá nhân.

Đặc biệt, những bức tự họa cho thấy mối quan tâm thường trực của ông đối với bản thân người nghệ sĩ.

Tự họa không chỉ là hành động ghi lại diện mạo bên ngoài. Đó còn là một quá trình tự quan sát, tự chất vấn và đối thoại với chính mình.

Trong một số tác phẩm, nhân vật có vẻ suy tư, trầm lặng. Ở những sáng tác khác, những mảng màu mạnh và hình thể cách điệu lại tạo nên cảm giác bất ổn hoặc căng thẳng.

Những trạng thái khác nhau ấy góp phần tạo nên chiều sâu tâm lý cho hội họa.

Điều đáng chú ý là ngay cả khi hình thể đã được biến dạng đáng kể, chân dung Đặng Xuân Hòa vẫn giữ được sự hiện diện rất rõ của con người.

Phía sau cấu trúc màu sắc và đường nét là những cảm xúc có thể nhận ra: sự gần gũi, nỗi cô đơn, tình yêu thương, những suy tưởng và cảm giác về thời gian.

​

Tĩnh vật: Những đồ vật có đời sống riêng

Nếu chân dung phản ánh sự quan tâm của Đặng Xuân Hòa đối với con người, thì tĩnh vật cho thấy một phương diện khác trong tư duy hội họa của ông.

Những chiếc bình gốm, ấm trà, bát đĩa, quả cây, hoa và các đồ vật gia đình xuất hiện thường xuyên trong tranh.

Trong nghệ thuật Đặng Xuân Hòa, tĩnh vật không phải đề tài mang tính phụ trợ.

Trái lại, đây là không gian để ông thử nghiệm mạnh mẽ với bố cục, màu sắc, tỷ lệ và quan hệ giữa các hình thể.

Một chiếc bình có thể được đặt bên cạnh hình tượng con người. Một con mèo xuất hiện giữa những đồ vật. Những chiếc ấm trà, lọ hoa hoặc vật dụng nhỏ có thể chiếm diện tích lớn trên mặt tranh, đôi khi giữ vai trò quan trọng hơn cả nhân vật.

Sự thay đổi tỷ lệ khiến các đồ vật dường như có một đời sống riêng.

Chúng không còn hoàn toàn thụ động mà trở thành những thành phần giàu biểu cảm, góp phần tạo nên câu chuyện của tác phẩm.

Trong nhiều sáng tác, những vật dụng mang dấu ấn văn hóa Việt Nam như gốm, ấm trà và bình hoa được tổ chức bằng ngôn ngữ tạo hình hiện đại.

Đây là một trong những yếu tố làm nên bản sắc đáng chú ý của hội họa Đặng Xuân Hòa: những hình ảnh quen thuộc của đời sống bản địa được diễn đạt bằng một phương pháp thị giác mang tính quốc tế.

​

Sự tự do của đường nét và cấu trúc không gian

Trong tranh Đặng Xuân Hòa, đường nét thường xuất hiện với vai trò rất rõ ràng.

Những đường viền đậm, đôi khi gần với nét vẽ đồ họa, giúp định hình nhân vật và đồ vật. Tuy nhiên, đường nét không chỉ được sử dụng để xác định ranh giới hình thể.

Chúng còn tạo nhịp điệu, diễn đạt chuyển động và góp phần tổ chức bố cục.

Một đặc điểm đáng chú ý là không gian hội họa thường không tuân theo quy luật phối cảnh tự nhiên.

Nhân vật và đồ vật có thể xuất hiện đồng thời ở những tỷ lệ khác nhau. Mặt bàn được nhìn từ trên xuống, trong khi một chiếc bình hoặc gương mặt lại được thể hiện theo góc nhìn trực diện.

Sự kết hợp các điểm nhìn tạo nên cảm giác về một không gian đa chiều, nơi người xem không bị giới hạn trong một vị trí quan sát cố định.

Ở một số tác phẩm, bố cục có vẻ ngẫu hứng, các chi tiết được đặt cạnh nhau theo một trật tự không dễ giải thích bằng logic hiện thực.

Nhưng chính bên trong sự tự do ấy vẫn tồn tại sự kiểm soát của người nghệ sĩ đối với màu sắc, hình khối và nhịp điệu thị giác.

Hội họa Đặng Xuân Hòa vì thế đạt tới sự cân bằng thú vị giữa tính ngẫu hứng và cấu trúc, giữa cảm xúc trực tiếp và tư duy tạo hình.

​

Màu sắc và chiều sâu biểu hiện

Màu sắc là yếu tố tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt trong hội họa Đặng Xuân Hòa.

Ông sử dụng bảng màu phong phú, từ những gam nóng như đỏ, cam, vàng đến xanh lam, xanh lục, tím và những sắc độ trung tính.

Màu sắc trong tranh không hoàn toàn phụ thuộc vào ánh sáng tự nhiên hoặc màu vốn có của đối tượng.

Một gương mặt có thể được cấu thành từ nhiều mảng màu đối lập. Một chiếc bình gốm được đặt trên nền xanh mạnh. Những bông hoa xuất hiện với sắc độ tươi sáng, đôi khi gần như phát sáng trên mặt tranh.

Những cách xử lý này khiến màu sắc trở thành phương tiện diễn đạt tâm trạng.

Tuy nhiên, hội họa Đặng Xuân Hòa không chỉ gây ấn tượng bởi sự rực rỡ.

Trong nhiều tác phẩm, ông biết tiết chế màu để tạo ra những khoảng lặng, giúp nhân vật và đồ vật hiện diện với vẻ trầm tĩnh, suy tư.

Sự luân chuyển giữa những vùng màu mạnh và nhẹ tạo nên chiều sâu cảm xúc.

Ở đây, màu sắc không đơn thuần làm đẹp cho hình ảnh mà trở thành một phần ngôn ngữ tư tưởng của tác phẩm.

​

Giữa cảm hứng biểu hiện và tinh thần nhân văn

Một cách tiếp cận quan trọng đối với hội họa Đặng Xuân Hòa là nhìn nhận mối quan hệ giữa hình thức biểu hiện và nội dung nhân văn.

Những hình thể biến dạng, đường nét mạnh hoặc bố cục phá vỡ phối cảnh truyền thống có thể khiến người xem liên tưởng đến các trào lưu hội họa hiện đại phương Tây.

Nhưng khác với việc chỉ theo đuổi các thử nghiệm hình thức, Đặng Xuân Hòa duy trì sự gắn bó sâu sắc với con người và môi trường sống.

Gia đình, bạn bè, những đồ vật thân thuộc và thiên nhiên vẫn là những nguồn cảm hứng quan trọng.

Ở ông, sự cách tân không đồng nghĩa với việc phủ nhận truyền thống.

Ngược lại, những giá trị văn hóa và ký ức cá nhân tiếp tục tồn tại trong một hình thức biểu đạt mới.

Hình ảnh chiếc ấm trà hay chiếc bình gốm không chỉ là một vật thể có đường nét đẹp. Nó còn gợi lên những thói quen sinh hoạt, không gian gia đình và ký ức văn hóa.

Tương tự, các chân dung không chỉ là những nghiên cứu về hình thể mà còn phản ánh mối quan tâm sâu sắc đến đời sống nội tâm con người.

Chính sự kết hợp giữa tư duy tạo hình hiện đại và tinh thần nhân văn giúp hội họa Đặng Xuân Hòa vượt ra ngoài những thử nghiệm mang tính hình thức thuần túy.

​

Gang of Five và bước ngoặt mỹ thuật Việt Nam

Không thể nghiên cứu đầy đủ về Đặng Xuân Hòa nếu tách ông khỏi bối cảnh hình thành của nhóm Gang of Five.

Nhóm quy tụ năm họa sĩ Đặng Xuân Hòa, Hà Trí Hiếu, Trần Lương, Hồng Việt Dũng và Phạm Quang Vinh, hoạt động nổi bật trong những năm đầu thập niên 1990.

Các nghệ sĩ không hoàn toàn chia sẻ cùng một phong cách hội họa, nhưng có điểm chung trong tinh thần tìm kiếm sự độc lập và mở rộng khả năng sáng tạo.

Sự xuất hiện của nhóm diễn ra trong bối cảnh Việt Nam thực hiện công cuộc Đổi mới, khi quan hệ giao lưu văn hóa và thị trường nghệ thuật quốc tế bắt đầu mở rộng.

Những triển lãm trong nước và quốc tế của Gang of Five góp phần giới thiệu một thế hệ mỹ thuật Việt Nam mới đến công chúng nước ngoài.

Đối với Đặng Xuân Hòa, đây là giai đoạn quan trọng để phát triển và khẳng định tiếng nói cá nhân.

Tuy nhiên, thành tựu nghệ thuật của ông không chỉ nằm trong phạm vi hoạt động của nhóm.

Sau những năm 1990, Đặng Xuân Hòa tiếp tục phát triển con đường sáng tạo độc lập, duy trì hoạt động triển lãm và không ngừng thay đổi phương pháp biểu đạt.

Việc liên tục đổi mới mà vẫn giữ được tính nhận diện của ngôn ngữ hội họa là một trong những phẩm chất đáng chú ý nhất trong sự nghiệp ông.

​

Từ Hà Nội đến các không gian nghệ thuật quốc tế

Trong suốt sự nghiệp, Đặng Xuân Hòa đã tham gia nhiều triển lãm cá nhân và tập thể tại Việt Nam và nước ngoài.

Từ đầu thập niên 1990, tác phẩm của ông được giới thiệu tại Hong Kong, Singapore, Hoa Kỳ, Anh, Hà Lan và nhiều quốc gia khác.

Những sự kiện đáng chú ý gồm triển lãm Uncorked Soul tại Hong Kong năm 1991, các triển lãm của Gang of Five, A Winding River – The Journey of Contemporary Art in Vietnam tại Washington, D.C. năm 1997, Day by Day tại Bangkok năm 2001, City for You tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 2011 và Living Tropics tại Singapore năm 2017.

Tác phẩm Đặng Xuân Hòa cũng hiện diện trong các bộ sưu tập bảo tàng và tư nhân, trong đó có Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Singapore Art Museum.

Sự nghiệp quốc tế của ông phản ánh những thay đổi quan trọng của mỹ thuật Việt Nam từ cuối thế kỷ XX, khi nghệ sĩ trong nước ngày càng có nhiều cơ hội tham gia các hoạt động nghệ thuật khu vực và thế giới.

Tuy nhiên, sự hội nhập ấy không khiến Đặng Xuân Hòa từ bỏ những hình tượng gắn với đời sống Việt Nam.

Ngược lại, chính khả năng diễn đạt những điều gần gũi bằng một ngôn ngữ tạo hình độc lập đã góp phần xác lập bản sắc nghệ thuật của ông.

​

Giá trị nghệ thuật và ý nghĩa sưu tập

Đối với hoạt động nghiên cứu và sưu tập mỹ thuật Việt Nam, Đặng Xuân Hòa là một nghệ sĩ đáng chú ý bởi ba phương diện.

Trước hết là vị trí lịch sử.

Là một thành viên của Gang of Five, ông gắn liền với giai đoạn đổi mới quan trọng của mỹ thuật Việt Nam từ cuối thập niên 1980 đến những năm 1990.

Thứ hai là sự nhất quán của ngôn ngữ nghệ thuật.

Dù thay đổi cách xử lý hình thể và mức độ trừu tượng qua từng giai đoạn, Đặng Xuân Hòa vẫn duy trì những hình tượng đặc trưng như con người, gia đình, chân dung tự họa, tĩnh vật, đồ gốm và thiên nhiên.

Thứ ba là tính độc lập trong tư duy sáng tạo.

Thay vì lặp lại một mô hình tạo hình đã thành công, ông tiếp tục tìm kiếm những khả năng biểu đạt mới, mở rộng giới hạn của hình thể, bố cục và màu sắc.

Đối với nhà sưu tập, tác phẩm Đặng Xuân Hòa cần được xem xét trên cơ sở chất lượng nghệ thuật, niên đại, chất liệu, kích thước, lịch sử triển lãm, hồ sơ nguồn gốc và tình trạng bảo quản.

Các tác phẩm thuộc giai đoạn Gang of Five có ý nghĩa đặc biệt trong việc nghiên cứu bối cảnh mỹ thuật Đổi mới. Trong khi đó, những sáng tác sau này phản ánh sự trưởng thành, mở rộng và thay đổi trong ngôn ngữ tạo hình của nghệ sĩ.

Không nên đồng nhất giá trị của một tác phẩm với kết quả đấu giá hoặc mức độ phổ biến của đề tài.

Giá trị lâu dài cần được đặt trong mối liên hệ với vị trí của tác phẩm trong toàn bộ sự nghiệp và những đóng góp của người nghệ sĩ đối với lịch sử mỹ thuật.

​

Một hành trình sáng tạo không ngừng tự làm mới

Điều làm nên vị trí riêng của Đặng Xuân Hòa trong mỹ thuật Việt Nam không chỉ nằm ở vai trò tiên phong của ông trong thời kỳ Đổi mới, mà còn ở khả năng duy trì một tinh thần sáng tạo độc lập qua nhiều thập niên.

Ông không bị giới hạn trong một hệ thống hình thức cố định.

Từ chân dung đến tĩnh vật, từ hình tượng con người đến các đồ vật thường ngày, từ cấu trúc biểu hình đến những tìm tòi gần với trừu tượng, Đặng Xuân Hòa luôn tiếp cận hội họa như một quá trình khám phá.

Trong thế giới nghệ thuật ấy, một chiếc bình hoa có thể mang sức biểu cảm của một chân dung. Một gương mặt có thể được cấu thành từ những vùng màu tưởng như phi lý. Những vật dụng giản dị trở thành dấu hiệu của ký ức, tình cảm và đời sống văn hóa.

Tất cả được kết nối bằng một ngôn ngữ tạo hình giàu cá tính, nơi sự tự do của hình thức luôn song hành cùng sự quan tâm đến con người.

Đối với Luala Gallery, Đặng Xuân Hòa là một trong những gương mặt tiêu biểu cho tinh thần đổi mới và bản lĩnh sáng tạo cá nhân của mỹ thuật Việt Nam đương đại. Hội họa của ông không chỉ phản ánh những chuyển biến quan trọng của một thời kỳ nghệ thuật, mà còn khẳng định khả năng chuyển hóa những hình ảnh bình dị của đời sống thành một ngôn ngữ thị giác hiện đại, sâu sắc và có giá trị lâu dài.

​

LUALA GALLERY
Vietnamese Modern & Contemporary Art